Het ontwerp van kruiswoordraadsels voor slechtzienden is gebaseerd op typografische en lay-outkeuzes die veel verder gaan dan alleen het vergroten van het lettertype. We beschrijven hier de technische parameters die beheerst moeten worden om leesbare, speelbare en conforme raster te produceren die voldoen aan de huidige toegankelijkheidseisen.
Contrastverhouding en papierkeuze voor toegankelijke kruiswoordraadsels
Een contrastverhouding van minder dan 4,5:1 tussen de tekens en de achtergrond maakt het raster onbruikbaar voor iemand met maculadegeneratie of gevorderd glaucoom. We raden aan om te streven naar een contrastverhouding van minstens 7:1 op het afgedrukte document, wat vereist dat er gelijktijdig op twee assen wordt gewerkt: de inkt en het medium.
Glanzend gecoat papier veroorzaakt reflecties bij direct licht, een grote hindernis voor slechtzienden die het blad dichterbij hun gezicht houden. Mat papier, niet gerecycled (de vezels van gerecycled papier creëren een grijze achtergrond die het werkelijke contrast vermindert), met een voldoende hoge grammage om doorschijnendheid aan de achterkant te voorkomen, is de referentie voor het medium.
Wat betreft de inkt, puur zwart op gebroken wit (licht crèmekleurig) vermoeit de retina minder dan zwart op helder wit. Als je een gekleurde achtergrond gebruikt om de woordenlijst van het raster te onderscheiden, houd dan dezelfde contrastdrempel aan in elk gebied.
Een tool zoals de Colour Contrast Analyser maakt het mogelijk om deze waarden voor het afdrukken te controleren, ook op PDF-exporten. Het aanpassen van afdrukbare kruiswoordraadsels voor slechtzienden vereist deze systematische controle van het contrast op het definitieve bestand, niet op de schermweergave.
Typografie en lettergrootte voor grote letterraster
De minimale bruikbare grootte voor een kruiswoordraadsel voor slechtzienden ligt rond de 18 tot 20 punten gedrukt. De aanbevelingen voor digitale toegankelijkheid vermelden 14 px op desktop en 16 px op mobiel, maar de transpositie naar print vereist dat deze waarden worden verhoogd: de slechtziende lezer kan niet inzoomen op een blad.
De keuze van het lettertype beïnvloedt de leesbaarheid net zo veel als de grootte. Sans-serif lettertypen (Arial, Verdana, Tiresias) bieden een betere discriminatie tussen dicht bij elkaar liggende tekens. Drie terugkerende verwarringen vormen een probleem in de kruiswoordraadsels:
- De hoofdletter “I”, de kleine letter “l” en het cijfer “1”, die in sommige lettertypen bijna identiek zijn. Tiresias LPfont, ontworpen voor slecht zicht, lost dit probleem op.
- De “O” en de “0”, die vaak niet te onderscheiden zijn. Geef de voorkeur aan een lettertype waarin de nul doorstreept of ovaal is, zelfs als de rasters geen cijfers gebruiken (de woordenlijst kan ze bevatten).
- De “b” en de “d”, waarvan de symmetrie lezers met een beperkt gezichtsveld in de war kan brengen. Een vergrote interletterafstand vermindert deze verwarring.
We merken op dat de meeste online generators (Canva, Educol) geen instelling voor interletterafstand in het raster zelf aanbieden. Het is dus nodig om het bestand te exporteren en handmatig aan te passen in een opmaaksoftware. Een regelafstand van 1,5 keer de lichaamsgrootte blijft de referentiewaarde om de regels te scheiden zonder de beschikbare ruimte te verspillen.
Rasterafmetingen en letterdichtheid per regel
Het vergroten van het lettertype zonder het raster te verkleinen, resulteert in een moeilijk hanteerbaar document met meerdere pagina’s. De centrale technische beperking is het vinden van de balans tussen lettergrootte en aantal vakken.
Op een A4-formaat in portretoriëntatie, met marges van 15 mm en een lettertype van 20 punten, blijft een raster van maximaal 10 x 10 vakken comfortabel. Daarbovenop worden de letters samengedrukt of loopt het raster over. Commerciële verzamelingen voor slechtzienden hanteren bovendien vaak dit verkleinde formaat, soms zelfs 8 x 8.
Het verkleinen van het raster vereist dat het aantal verborgen woorden wordt beperkt. Vijf tot acht woorden per raster zijn voldoende om de interesse vast te houden zonder de ruimte te verzadigen. Lange woorden (meer dan acht letters) bemoeilijken de plaatsing en dwingen tot compromissen over de afstand. Het is beter om woorden van vier tot zeven letters te selecteren en te compenseren door de invoerrichtingen te variëren (horizontaal, verticaal, alleen diagonale afdalingen, aangezien opgaande diagonalen moeilijker te herkennen zijn voor een lezer met slecht zicht).
Toegankelijkheid van de afdrukbare PDF
De toekomstige RGAA 5, afgestemd op de Europese Toegankelijkheidswet, zal zijn reikwijdte uitbreiden naar bureaubl documents en niet alleen naar websites. Voor kruiswoordraadsels die via een digitale interface zijn gegenereerd en vervolgens in PDF zijn geëxporteerd, betekent dit dat de leesbaarheid van het document zelf een conformiteitskwestie wordt.
Concreet moet een toegankelijke PDF van kruiswoordraadsels het volgende bevatten:
- Een semantische markering: de titel van het raster, de lijst van te vinden woorden en het raster zelf moeten identificeerbaar zijn door een schermlezer, zelfs als het primaire gebruik de afdruk is.
- Een selecteerbare tekst: de rasters die als afbeelding zijn geëxporteerd (JPEG, PNG) zijn niet toegankelijk. Het vectorformaat of de echte tekst in de PDF stelt een gebruiker in staat om het document te vergroten zonder pixelvorming.
- Taalmetadata: de PDF moet zijn taal verklaren zodat spraakondersteuningstools de letters correct uitspreken.
De gangbare generators produceren doorgaans geen conforme PDF’s. We raden aan om het raster vanuit de generator te exporteren en het vervolgens opnieuw te bewerken in een PDF-editor die in staat is om de markering toe te voegen (Adobe Acrobat Pro, PAC 2024 voor de controle).
Woordenlijst en cognitieve belasting
De lijst met te zoeken woorden verdient net zoveel aandacht als het raster. Plaats deze lijst onder het raster, in een enkele kolom, met hetzelfde lettertype en dezelfde grootte als de letters van het raster, om te voorkomen dat de speler voortdurend tussen twee verre visuele gebieden moet schakelen.
Elk gevonden woord zou direct op de lijst moeten kunnen worden aangevinkt of doorgestreept. Voorzie een vakje van voldoende grootte (minimaal 5 mm aan elke kant) links van elk woord om de voortgang bij te houden. Dit ergonomische detail vermindert de visuele vermoeidheid tijdens speelsessies die voor een slechtziend publiek vaak langer duren dan voor een standaardlezer.
Het beperken van de woordenschat tot gangbare en eenduidige woorden (vermoedelijke homofonen, woorden met een koppelteken vermijden) vermindert de cognitieve belasting en richt de inspanning opnieuw op het visuele zoeken, wat al de belangrijkste uitdaging voor dit publiek is.